Het leek ons  passend onze studie- en ontmoetingsdag in Kortenberg dit jaar te laten aansluiten bij de laatste conferentie van Edward Schillebeeckx op dezelfde plek en voor dezelfde assemblee (2003). Hij heeft toen gesproken over de cultuurbreuk die we sinds enkele decennia meemaken en gespeurd naar de consequenties daarvan voor dominicanen. Vandaar de titel: Verder op weg met Edward Schillebeeckx. We werden op weg geholpen door Ignace D'hert. Hij behandelde enkele thema's die Schillebeecks na aan het hart liggen, om ze te toetsen aan de ondertussen geëvolueerde realiteit.

Enkele thema's die Schillebeeckx na aan het hart liggen, getoetst aan de ondertussen geëvolueerde realiteit

Moderniteit

'Moderniteit' is het samenvattend woord voor het eeuwen overspannend emancipatieproces sinds de 15de eeuw op gang gekomen is. Denk aan de doorbraak van de wetenschappen, aan de boekdrukkunst, aan de opkomst van een mondig wordende lekenstand, aan de breuk van de Reformatie met haar exclusieve klemtoon op de Bijbel. Enkele eeuwen later heeft het rationele denken een heel nieuwe sfeer ingang doen vinden. Later kwamen de Franse Revolutie en het democratisch denken. En even later deed de evolutietheorie haar intrede, samen met het besef van het historisch karakter van al onze kennis. Meestal heeft de Kerk een afwijzende houding aangenomen tegenover deze ontwikkelingen.

In de jaren '30 leert Schillebeeckx de dominicanen kennen in deze sfeer van kerkelijk verzet tegen de moderniteit. Maar hij dankt het onder meer aan zijn leermeester Domien De Petter dat hij vertrouwd raakt mer de nieuwe denkrichtingen die binnen het 'moderne' denken tot verdere ontwikkeling komen. Hij leest de grote filosofen van de Verlichting en maakt kennis met de 'nieuwe' menswetenschappen. Deze openheid voor de omringende cultuur zullen zijn verdere theologische carrière blijvend typeren. Dat geldt ook voor de contacten die hij enige jaren later heeft in Parijs. Hij maakt er kennis met de zgn. nouvelle théologie die zich toelegt op een kritische herbronning van het christelijk geloof en hij leert er ook het existentialisme kennen: de nieuwe filosofie die in die dagen opgang maakt. Hij ontmoet de bekende auteur en filosoof Albert Camus, die de afzichtelijkheid van het menselijk lijden als fundamenteel bezwaar tegen het godsgeloof formuleert.

Uitlopers van de moderniteit

Vandaag worden we geconfronteerd met de uitlopers van de moderniteit. Religie als systeem dat zijn fundament vindt in een 'andere' wereld hierbuiten of hierboven, met het daarmee samenhangend mens-en wereldbeeld, en de waarden en normen die daaraan vasthangen, hoort tot het verleden. Zo luidt de analyse van de athëistische historicus Marcel Gauchet. Dat betekent echter niet dat de zoektocht naar zin en het omgaan met het probleem van de dood zou weggevallen zijn. Dit is evenwel verschoven naar de privé-sfeer. Merkwaardig is nu echter dat bij het wegvallen van elke uiterlijke druk van welke georganiseerde godsdienst ook, we op een nieuwe vorm van religie stoten. De atheïstische filosoof Luc Ferry onderkent een nieuwe vorm van transcendentie die zich situeert binnen de menselijke geschiedenis. Binnen onze ervaring stoten we op het 'aardse absolute'.

Hij bespreekt vier soorten ervaring die de mens confronteren met het aardse absolute, en waar we dus een vorm van (immanente) transcendentie kunnen meemaken. Het zijn de zoektocht naar de waarheid die ons blijvend uitdaagt op weg te gaan naar beter begrijpen en scherper inzien zonder dat we ooit een eindpunt bereiken. In tweede instantie noemt hij de moraal. We ontkomen niet aan de categorie van 'plicht' en 'offer', aan de gratuïte toewijding aan de vraag van de medemens. Op de derde plaats noemt hij de esthetische beleving. Kunst openbaart dimensies van de werkelijkheid die we anders niet zien en die ons vervoeren en verrukken. En ten slotte de gratu´te liefde als absoluut geschenk.
Deze vier ervaringen van het aardse absolute bieden wellicht mogelijkheden als aanzet voor een hedendaagse bespreking van een godgelovige houding.

Sacramentaliteit

Vanaf het begin van zijn theologische carrière heeft Schillebeeckx een bijzondere interesse getoond voor de sacramenten. In 2000 gaf hij reeds een voorsmaak van de richting waarin zijn denken nu is ontwikkeld. Hij sluit aan bij de recente inzichten van de ritual studies. Tal van studies hebben aangetoond hoezeer rituele gedragingen hun grond hebben in de biopsychische lichamelijkheid. Wellicht hebben we dat in onze sacramentele praktijk te veel over het hoofd gezien. Wie kent niet de uitdrukking 'het is toch maar een symbool', waarmee gesuggereerd wordt dat symbolen maar bijkomstig zijn. Schillebeeckx is door zijn studie overtuigd geraakt van het vitaal belang van lichamelijke tekens en gebaren. Hij komt zelfs tot een herformulering van de verhouding tussen woord en teken.

Waar in zijn vroegere werken het woord (het verhaal, de verkondiging, etc.) voorrang kreeg op het teken, benadrukt hij thans het belang van de fysieke betrokkenheid bij rituele handelingen. Dit inzicht blijkt van bijzondere betekenis te zijn voor de pastorale praktijk. Mensen hebben niet zelden meer aan een weldadige sfeer, aan wat zijzelf (mogen) doen, dan aan een 'doorwrochte, degelijke' preek. Of de woorden van de consecratie al dan niet correct zijn uitgesproken is dan minder belangrijk dan wat ze mogen ervaren in het geheel van het samenzijn. De liefdevolle biddende nabijheid bij zieke of stervende mensen blijkt belangrijker dan de vraag of de ziekenzalving correct werd toegediend. Wanneer we Jezus mogen belijden als sacrament van God, kan het begrip sacramentaliteit ruimer opgevat worden dan de kerkjuridische bepaling van de sacramenten.

Eenzijdige mannelijkheid

Het is vooral te danken aan de ecofeministische theologie dat we ons bewust geworden zijn van het eenzijdig mannelijk karakter van het hele kerkelijke, en dus ook het sacramentele leven. In de lijn van Schillebeeckx bepleit de Latijns-Amerikaanse theologe Ivone Gebara de sacramentele betekenis van water in streken die door hongersnood geteisterd worden en mensen dreigen te sterven, terwijl het water omgeleid wordt naar de zwembaden van de hotels in de steden, ten behoeve van het toerisme. Gender en ecologie zijn onmisbare categorieën geworden om de werkelijkheid te ervaren en dus ook om nieuwe sacramentele tekens te vinden die op een gebalde manier die werkelijkheid oproepen.

Ignace Dhert o.p.